قواعد کتابت نویسی نستعلیق: ۷ اصل طلایی ترکیب خط

قواعد کتابت نویسی در خط نستعلیق به چند اصل ساده اما تعیین‌کننده برمی‌گردد: جایگاه درست کشیده، نقطه‌گذاری متعادل و رعایت خلوت و جلوت. این نکات برگرفته از بررسی دست‌خط هنرجویان در آزمون‌های دوره‌ای خط و قلم است؛ چون بسیاری از ایرادات رایج دست‌خط علاقه‌مندان به این هنر، دقیقاً در همین چند مورد ساده تکرار می‌شود.

جایگاه کشیده در سطر کجاست؟

حتی‌المقدور جایگاه «کشیده» باید در وسط سطر انتخاب شود؛ به‌جز شرایط خاص، معمولاً ابتدا و انتهای جمله کشیده نمی‌شود. رعایت همین یک نکته به‌تنهایی می‌تواند ظاهر یک سطر را کاملاً متعادل‌تر کند.

نقطه‌گذاری در خوشنویسی نستعلیق چه نقشی دارد؟

امروزه در بیشتر کلاس‌های خوشنویسی، نقطه‌گذاری یکی از اصلی‌ترین پایه‌های آموزش است؛ هرچند به نظر می‌رسد این روش بیشتر یک روش مکمل باشد. در نقطه‌گذاری کمتر به موضوع زاویه‌ی حروف و کلمات پرداخته می‌شود و اگر هم اشاره‌ای شود، بیشتر مبهم است و به درک عمیق نزد هنرجو نمی‌رسد.

نقش نقطه به لحاظ بصری در خط نستعلیق این‌گونه است که انرژی نقطه متمرکز و بدون حرکت است؛ در واقع نقطه می‌تواند ایستگاه یا توقفی برای چشم باشد. به بیان دیگر، نقطه در خوشنویسی تعادل حرکتی ایجاد می‌کند.

قواعد نوشتن یک جمله زیبا به خط نستعلیق

برای نوشتن یک جمله به خط زیبای نستعلیق، رعایت این سه قاعده توصیه می‌شود:

• انتهای سطر کمی بالاتر از خط نوشته می‌شود.
• فاصله بین حروف و کلمات در جمله به‌اندازه‌ی یک نقطه‌ی قلمی است که با آن می‌نویسیم.
• برای رسیدن به ترکیب خوب باید حداقل یک کشیده در جمله وجود داشته باشد.

خلوت و جلوت؛ کلید توازن در ترکیب خوشنویسی

رعایت خلوت و جلوت یکی از محسنات خط است که با استفاده از آن، نشستن کلمات در کنار یکدیگر هماهنگ شده و خط به کمال مطلوب نزدیک‌تر می‌شود. استفاده‌ی صحیح از سفیدی و سیاهی در خط موجب توازن، تناسب و استواری خاصی می‌گردد؛ خوشنویس باید هوشیاری کامل داشته باشد تا فضای خلوت را با جلوت برابر کند تا موازنه برقرار شود. خلوت و جلوت در سطر، بیت، قطعه و متون ادبی مختلف به صورت‌های گوناگون دیده می‌شود.

مثلاً در یک سطر ممکن است به‌علت حضور حروف خرد در یک طرف و حروف سنگین در طرف دیگر، نوعی سردی خاص در سطر ایجاد شود. در این‌جاست که خوشنویس باید با انتخاب صحیح مدها و استفاده از حروف خُرد (که معمولاً برای پر کردن فضاهای خالیِ بزرگ‌تر از حد معمول نوشته می‌شوند)، یا با گذاشتن نقطه‌های کامل شش‌دانگ در فضای خلوت و کم‌کردن نقطه‌های کلمات از جاهایی که تراکم بیشتری دارند، سطر را به کیفیت مطلوب برساند. برای آشنایی بیشتر با واحد اندازه‌گیری نقطه در این زمینه، مطلب دانگ در خوشنویسی را هم بخوانید.

برای رسیدن به هماهنگی بین کلمات و حرکت موج‌دار روی سطر، و رعایت خلوت و جلوت، همچنین برای کوتاه‌نویسی مصراع‌های بلند، گاهی خُرداندام‌ها روی کلمات دیگر (به‌ویژه انتهای سطرها) قرار می‌گیرند؛ در این حالت خُرداندام‌ها کوچک‌تر از حد معمول نوشته می‌شوند تا سنگینی زیادی روی حروف دیگر ایجاد نکنند و موجب جلوت زیاد نشوند. با اعمال این روش، گاهی با قرینه‌سازی و هماهنگی کشیده‌ها (مانند کلمات «سیدا» و «سیا» که از نظر شکل ظاهری شبیه هم هستند)، زیبایی و تعادل به‌خصوص در سطر به‌وجود می‌آید.

حروف ترصیف و کشیده‌های مجازی چیست؟

نقش حروف ترصیف (ا، د، و، ر، ه، بر، ط، در و...) و زاویه‌ی یکنواخت آن‌ها را در هماهنگ‌ساختن سطر نباید از نظر دور داشت. رعایت درست این زاویه‌ها ارتباط مستقیمی با نحوه‌ی اتصال درست حروف به یکدیگر دارد.

کشیده‌های مجازی شامل دو دسته می‌شوند: دسته‌ی اول همان حروفی هستند که در بخش کشیده‌های حقیقی به آن‌ها اشاره شد؛ یعنی زمانی که به‌صورت منفرد باشند یا آخر کلمه قرار گیرند، کشیده‌ی حقیقی محسوب می‌شوند و در غیر این صورت، کشیده‌ی مجازی هستند. این حروف عبارت‌اند از: ب، پ، ت، ث، ف، ی و ن. هنگامی که این حروف در وسط کلمه کشیده شوند، جزء کشیده‌های مجازی قرار می‌گیرند.

سوالات متداول درباره قواعد کتابت نویسی

تفاوت کشیده حقیقی و کشیده مجازی چیست؟ کشیده‌ی حقیقی زمانی شکل می‌گیرد که حرف به‌صورت منفرد یا در انتهای کلمه قرار گیرد؛ کشیده‌ی مجازی وقتی است که همان حروف (مانند ب، پ، ت، ث، ف، ی، ن) در وسط کلمه کشیده شوند.

چرا نقطه‌گذاری به‌تنهایی کافی نیست؟ چون نقطه‌گذاری معمولاً به زاویه‌ی حروف و کلمات کمتر می‌پردازد و بدون درک اصول ترکیب، تعادل واقعی خط ایجاد نمی‌شود؛ به همین دلیل باید آن را مکمل قواعد کتابت نویسی دانست، نه جایگزین آن.

خلوت و جلوت یعنی چه؟ منظور از خلوت و جلوت، توازن بین فضای خالی (سفیدی) و بخش‌های نوشته‌شده (سیاهی) در یک سطر یا قطعه است، به‌گونه‌ای که هیچ بخشی نسبت به بخش دیگر سنگین یا خالی به‌نظر نرسد.

برای تمرین این قواعد از کجا شروع کنم؟ بهترین شروع، تمرین منظم کشیده و نقطه‌گذاری روی چند سطر ساده و مقایسه‌ی نتیجه با نمونه‌های استاندارد است؛ می‌توانید نمونه‌ی اجرای این تکنیک‌ها را در ویدیوهای آپارات خط و قلم هم ببینید.

اگر می‌خواهید این اصول را قدم‌به‌قدم و با بازخورد مستقیم تمرین کنید، دوره آموزش خوشنویسی خط و قلم و همچنین آموزش رایگان خوشنویسی با خودکار می‌توانند نقطه‌ی شروع خوبی باشند. برای آشنایی با چارچوب کامل‌تر این اصول، مطالعه‌ی اصول دوازده‌گانه خوشنویسی هم پیشنهاد می‌شود.