مرکز تماس: ۰۹۳۳۱۵۷۵۵۴۴

0

تبلور هنر خوشنویسی در سیاه مشق

خوشنویسی ایرانی شهرت جهانی دارد و در بسیاری از کشورهای جهان شناخته شده است. این رشته هنری شاخه های گوناگون دارد که هر کدام از آن ها دارای زیبایی های منحصر به فردی است.

 در این مقاله از وبسایت «خط و قلم» می خواهیم شما را با سیاه مشق نویسی آشنا کنیم. هنری چشم نواز و زیبا که در برخی موارد هوش از سر تماشاگران خود می برد. رقص قلم در دستان خوشنویس و خلق تابلوهای سیاه مشق چیزی نیست که به راحتی بتوان از آن عبور کرد. پس برای «آشنایی با سیاه مشق نویسی» با ما همراه باشید.

سیاه قلم

تعریف سیاه مشق

در تعریف ابتدایی سیاه مشق باید بگوییم که سیاه مشق یکی از رشته های خوشنویسی ایرانی است که در آن خوشنویس با نوشتن برخی حروف، کلمات و جملات به صورت تکراری و متقاطع ترکیب بسیار زیبایی را خلق می کند. آن چه که در سیاه مشق نویسی دارای اهمیت می باشد ایجاد یک فضای منحصر به فرد برای هنرمند است که حتی انتقال مفهوم شعر و گاها جمله بندی ها را به حاشیه می برد. شاید برایتان جالب باشد که بدانید، نگارش سیاه قلم در ابتدا به سبب تمرین خوشنویسی، کمبود کاغذ خوشنویسی و همچنین لزوم استفاده از تمامی نقاط صفحه در نوشته ها و تمرینات بوده است.

همین تمرینات و نوشته های استادان خوشنویسی در یک دوره زمانی دارای مولفه های زیبایی شناختی بود و پس از آن صفحه های تمرینی این افراد همانند یک اثر چلیپا، سطر و یا ترکیب خوشنویسی ارزش هنری پیدا کرد. با وجود آن که آثاری از سیاه مشق نویسی در قرن شانزدهم میلادی به دست آمده، اما این گونه به نظر می رسد که این سبک هنری در خوشنویسی در نیمه دوم قرن نوزدهم در دوره پادشاهی ناصر الدین شاه قاجار محبوبیت بسیار زیادی کسب کرده است. استاتید و هنرمندان سیاه مشق نویسی به تمرین و ممارست این رشته تاکید فراوانی دارند؛ به همین خاطر هم نوع تمرینات آن ها بسیار خاص و ویژه است. کسانی مانند میرزا محمدرضا کلهر که درباره او روایت شده که در تکیه میرفندرسکی مدت ها به نوشتن سیاه مشق مشغول بوده است.

رابطه سیاه قلم و خوشنویسی

سیاه مشق و نستعلیق

شاید بتوان سیاه مشق نویسی را هنرمندانه ترین بخش خوشنویسی ایرانی دانست؛ چرا که می توان یک ترکیب بندی بسیار عالی در کنار درک کامل از فضا و همین طور کادر را به نمایش گذاشت. سیاه مشق زمانی معنا و مفهوم پیدا کرد که خط نستعلیق که خط منخصر به فرد ایرانی هاست، رونق گرفت. شاید جالب باشد که بدانید همه آن چیزی که با عنوان تمدن کهن ایرانی از آن یاد می شود، در خط نستعلیق خود نمایی می کند که از آن جمله می توان به ظرافت، صلابت و شکوه، نجابت و زیبایی، آرامش و رندی و... اشاره کرد. تعریف زیبایی می شود اگر بگوییم نستعلیق ثمره زیبایی و ذوق ایرانی است و سیاه مشق نمایش هنرمندانه این پدیده شگفتت انگیز نام گرفته است. در چند سال اخیر بسیاری از خوشنویسان برای آن که هنر خود را در این رشته به نمایش بگذارند به سیاه مشق روی آورده اند و بیشتر از همه به روی هم قرار گرفتن حروف و درهم بودن آن ها توجه می کنند.

انواع سیاه مشق

سیاه مشق به دو گروه تقسیم می شود: دسته اول جنبه تمرینی دارد و معمولا خطاطان قبل نوشتن یک متن خاص و برای دست گرمی، کلمات و حروف را بر روی کاغد و به صورت درهم و پشت سرهم می نویسند. البته در بعضی از مواقع هم برای ثبت ذهنی یک حروف و یا ترکیب های گوناگون تعداد زیادی از آن را می نویسند. دسته دوم هم سیاه مشق هایی هستند که شکل مستقل پیدا کرده و در دوره قاجار به اوج شکوه و کمال رسیده و آثار بی نظیری را خلق کردند.

تابلو سیاه قلم

ویژگی های سیاه مشق

یکی از اصلی ترین ویژگی های سیاه مشق ریتم یا تکرار است. ریتم از یک طرف به هر یک از عناصر شخصیت می بخشد و از طرف دیگر به خوشنویس اجازه می دهد تا به وسیله آن بتواند فضاهایی زیبا و بسیار چشم نواز خلق کند. معمولا بیشتر سیاه مشق ها به صورت مورب نوشته می شوند و محور تعادل آن قطرهای کادر هستند و تعادل با استفاده از کشیده های تخت، چهره زیباتری به خود می گیرد. معمولا خطاطان برای آن که چهره تابلوی سیاه مشق خود را زیباتر کنند، برخی از حروف و یا کلمات را به صورت عمودی و یا در جهت خلاف حرکت سایر حروف می نویسند. به این ترتیب چهره ناب و بی نظیر از سیاه مشق را ارائه می دهند.

 

در بسیاری از تابلوهای سیاه مشق، خوش نویس از دو یا چند قلم استفاده می کند که یک فضایی خاص با عمق زیاد به وجود می آید. با این وجود برخورد حروف و کلمات با یکدیگر و همچنین قرار گرفتن آن ها بر روی هم نیز فضایی شبیه پرسپکتیو را خلق می کند. شاید عناصر سیاه مشق در ذهن بیننده اثر آشنا باشد و در نگاه اول بتواند با آن ها ارتباط برقرار کند، ولی از طرف دیگر ناخوانایی حروف، کلمات، مفردات و ترکیبات بیننده را به تفکر و تامل وادار می کند. یکی از معروف ترین کسانی که در دوره قاجار آثار زیبایی از سیاه مشق خلق می کرد، میرزا غلامرضا اصفهانی است که فضای بی نظیری را در آثار خود خلق می کرد. در دوره معاصر نیز می توان به بزرگانی همچون احمد ابوطالبیان، پوریا خاکپور، رضا کوهنورد و بسیاری از افراد دیگر اشاره کرد.

نمونه سیاه قلم

در این مقاله از وبسایت خط و قلم توضیحات مختصری راجع به هنر زیبای سیاه مشق به شما ارائه دادیم. سیاه مشق هم مانند دیگر شاخه های خوشنویسی آن قدر زیبایی و جزئیات دارد که قطعا در یک مقاله نمی توان به همه آن ها اشاره کرد. با این حال همین توضیحات هم شما را به دنیای عجیب و پیچیده سیاه قلم نزدیک می کند. اگر علاقمند به یادگیری خوشنویسی هستید و دوست دارید در آینده آثار سیاه قلم را از خود به نمایش بگذارید، خط و قلم این امکان را برایتان فراهم کرده تا در کلاس های آنلاین نستعلیق  شرکت نمایید.

 

مطالب اخیر :

کاربرد خوشنویسی در تزئینات منزل

ارتباط خوشنویسی و ادبیات

آشنایی با اصول دوازده گانه خوشنویسی