انواع خط در ایران باستان | تاریخچه کامل (مطالعات هفتم)

تاریخچه خط در ایران (خط پارسی) به سه دوره پارسی باستان، پارسی میانه و پارسی نو تقسیم می‌شود. این دسته‌بندی متعلق به چهار بازه تاریخی مختلف از فرمانروایی سلسله‌های هخامنشی، سلوکی، اشکانی و ساسانی، پیش از تعدی اعراب به ایران و تغییر خط به شیوه معاصر امروزی است. برای آشنایی با انواع خط در ایران باستان و پیشینه خط در ایران پیش از اسلام با ما همراه باشید.

آغاز تاریخچه خط در ایران و جهان از کجاست؟

تاریخچه خط در ایران و جهان دارای پیشینه‌ای طولانی است و قدمت آن با پارسی باستان به حدود ۵۲۵ سال قبل از میلاد مسیح باز می‌گردد. پارسی میانه حدود ۳۰۰ سال پیش از میلاد مسیح در بین ایرانیان رایج بود و تا ۸۰۰ سال پس از آن نیز وجود داشته، اما با روی کار آمدن خلفای عباسی کم‌کم رو به نابودی رفت. در دوره‌های بعد خط پارسی نو به عنوان خط رایج و رسمی در کشور معرفی شد و خط فارسی که امروزه از آن استفاده می‌کنیم دستاورد این تغییرات تاریخی است.

تاریخچه خط در ایران پیش از اسلام را می‌توان به دو دسته پارسی باستان و میانه تقسیم کرد. در پارسی باستان، خط میخی هخامنشی و آرامی، و در پارسی میانه دو خط پهلوی و اوستایی جای دارند. این چهار خط از کهن‌ترین خطوط ایرانی هستند.

۱. خط میخی هخامنشی

آغاز انواع خط در ایران باستان با پیدایش تمدن آریایی و فرمانروایی پادشاهان هخامنشی متقارن است. اکثر محققان بر پیدایش خط میخی در دوره داریوش هخامنشی تأکید دارند. نام خط میخی به دلیل شکل میخ‌مانند خطوط افقی، عمودی و مورب خاصی است که در این دست‌خط از آن استفاده می‌شود.

نام خط میخی برگرفته از خطی است که سومریان سه هزار سال پیش از میلاد مسیح اختراع کرده بودند. اروپاییان در قرن نوزدهم میلادی به دلیل شباهت‌هایی در نوع نوشتار، به خط پارسی باستان هم نام خط میخی دادند. در خط میخی هخامنشی تنها ۴۲ علامت وجود دارد و از چپ به راست نوشته می‌شود. سادگی این خط باعث شد که سریع‌تر از سایر دست‌نوشته‌های تاریخی رمزگشایی شود.

نگاه محققان: محققان با بررسی آثار به‌جامانده از انواع خط در ایران باستان متوجه شدند که خط میخی هخامنشی اغلب برای نوشتن در بناها و ساختمان‌های باشکوه یا سکه‌های دوران هخامنشی استفاده شده است. از آنجایی که نوشتن هر حرف در این خط نیاز به تعداد زیادی حرکت دست داشت، از آن به عنوان خط روزانه مردم استفاده نمی‌شد.

۲. خط آرامی

تاریخچه انواع خط در ایران باستان با خط آرامی ادامه پیدا می‌کند. خط آرامی برگرفته از الفبای فنیقی بود و توسط اقوام ساکن در آسیای صغیر، مصر و قوم سامی که اهل سوریه بودند استفاده می‌شد. زمانی که هخامنشیان بر آشور، بابل، آسیای صغیر، سوریه و مصر تسلط یافتند با خط و زبان آرامی آشنا شدند. اقوام سامی تاجر بودند و به هر نقطه‌ای که مهاجرت می‌کردند خط و زبان خود را رواج می‌دادند.

نگاه محققان: از آنجایی که خط میخی برای استفاده روزمره آسان نبود، خط و زبان آرامی نه تنها در دربار هخامنشی بلکه در بین مردم هم جای خود را باز کرد. تا سیصد سال پیش از میلاد، خط آرامی برای نوشتن نامه‌ها، مکاتبات رسمی و فرمان‌ها در سراسر ایران رواج داشت.

۳. خط پهلوی

جنگ‌ها و کشورگشایی‌ها همیشه یکی از عوامل تأثیرگذار در تاریخچه انواع خط در ایران باستان بوده‌اند. زمانی که سلسله هخامنشی به دست اسکندر مقدونی نابود شد، برای مدتی طولانی تنها زبان و خط یونانی در ایران رواج داشت. جانشینی خط ایرانی پهلوی روی سکه‌های رایج از دستاوردهای دوره سلطنت بلاش یکم از پادشاهان اشکانی است. در این زمان برای اولین بار خط پهلوی که ریشه آن به خط آرامی برمی‌گشت در ایران شکل گرفت.

خط پهلوی از زبان‌های پارسی میانه است و مانند خط آرامی از راست به چپ نوشته می‌شود. خط پهلوی دارای اشکال مختلفی است: پهلوی اشکانی (پارتی)، پهلوی ساسانی پیوسته (کتابی)، پهلوی ساسانی کتیبه‌ای و پهلوی مسیحی.

• در کامل‌ترین حالت ۲۲ حرف دارد.
• وجود اختلاف بر روی صورت‌های نوشتاری در خط پهلوی.
• تفاوت در فرم نوشتاری و خواندنی حروف — مثلاً حرف «ت» به صورت «بوت» نوشته می‌شود ولی «بود» خوانده می‌شود.
• هر حرف به چند شکل مختلف خوانده می‌شود که خواننده را دچار سردرگمی می‌کند.

۴. خط اَوستایی

موبدان زرتشتی برای سال‌های طولانی دستورات و تعالیم را سینه به سینه نقل می‌کردند و خط مشخصی برای نوشتن کتاب اوستا وجود نداشت. از آنجایی که خط پهلوی برای انتقال مفاهیم در قالب صداهای خواندنی دچار مشکلاتی بود، دبیره یا خط اوستایی برای نوشتن کتاب مقدس اوستا ایجاد شد. خط اوستایی برگرفته از خط پهلوی کتابی است. برخی از ویژگی‌های الفبای اوستایی:

• مانند خط پارسی میانه (پهلوی) از راست به چپ نوشته می‌شود.
• دارای ۴۴ علامت است.
• علامت‌ها به‌صورت جدا از هم نوشته می‌شوند.
• برای نوشتن حروف از اعراب استفاده می‌شود که خواندن آن را آسان می‌کند.
• تمامی حروف به همان صورت نوشتاری خوانده می‌شوند — یکی از ویژگی‌های متمایز این الفبا.

این مطلب هم برای مطالعه شما مفید خواهد بود: تاریخچه خوشنویسی

سخن آخر

تحول در ساختار پیدایش انواع خط در ایران باستان با شمار خطوط مختلف همراه است. برخی به اشتباه تصور می‌کنند که تاریخچه خط در ایران برگرفته از خط و الفبای عربی است، در حالی که پیشینه خط در ایران خود دارای سیر تحولی وسیع و تدریجی است. در این پست خط و قلم چهار خط در ایران پیش از اسلام را با هم مرور کردیم. اگر به یادگیری خط و خوشنویسی علاقه دارید، می‌توانید با آموزش رایگان خوشنویسی با خودکار خط و قلم شروع کنید. ویدیوهای آموزشی ما را نیز در آپارات خط و قلم دنبال کنید.

سوالات متداول

انواع خط در ایران باستان چه بودند؟

چهار نوع خط در ایران پیش از اسلام وجود داشت: خط میخی هخامنشی (پارسی باستان)، خط آرامی (پارسی باستان)، خط پهلوی (پارسی میانه) و خط اوستایی (پارسی میانه). هر کدام در دوره‌ای خاص از تاریخ ایران کاربرد داشتند.

تفاوت خط پهلوی و اوستایی چیست؟

خط پهلوی ۲۲ حرف دارد، هر حرف به چند شکل خوانده می‌شود و این باعث ابهام می‌شود. خط اوستایی با ۴۴ علامت دقیق‌تر است، از اعراب استفاده می‌کند و هر حرف دقیقاً به همان صورت نوشتاری خوانده می‌شود — برای همین برای نوشتن متون دینی اوستا ایجاد شد.

خط مردم ایران باستان در دوره هخامنشیان چه بود؟

در دوره هخامنشیان دو خط رایج بود: خط میخی هخامنشی که برای کتیبه‌ها و بناهای باشکوه استفاده می‌شد، و خط آرامی که به دلیل سادگی بیشتر در نامه‌ها، فرمان‌ها و نوشتارهای روزمره مردم استفاده می‌شد.